Блог Валадара Шушкевiча. Cтраница 103

П´янае паляванне старога валацугі

З’ехаліся неяк у Гадзіўлю дзецюкі -- я, піцерскі зяць Віцька (мужык маёй сястры Анькі), віцебскі зяць Воўка (мужык маёй аднакласніцы Волькі Мазго) і мой кум-лепелец Віталік Грыдзюшка. Спатканне адзначылі добрай п’янкай. Захмялелыя, вырашылі пайсці на паляванне. Ружжы ў вяскоўцаў пазычылі зяці, а мы з кумам паперліся следам, бо тыя з сабой узялі самагонку. Торба з ёй бы магнітам прыцягвала нас да сябе.

Эсу пераадолелі па падвясной кладцы. Абышлі наваколлі Макаравага Хутара. За Мікітавым Хутарам забрылі ў такія хмызняковыя нетры, што заблукалі. Не ведаем куды ісці. Камары заядаюць.

-- Я мясцовы, -- кажу. -- А вы чужынцы. Не ведаеце нашай мясцовасці. Выведу вас!

Цвярозы можа і вывеў бы. А п’яны сам канчаткова закруціўся. Убачылі паляўнічыя, што я разгубіўся і дзеля адчэпнага ваджу іх абы дзе наўздагад.[...]

Кур´ёзныя гісторыі старога валацугі.

Цэнтр сельсавета Слабада ніякай адметнасці не мае. Наадварот, сваёй, набіўшай аскому назвай, адштурхоўвае ад сябе ўвагу, бо ў кожным раёне па некалькі Слабод. У Лепельскім іх дзве -- у Горскім і Слабадскім сельсавеце. Памятаеце: пад’язджаеш да лепельскай вёскі Рожна па Мінскай шашы, а там стаіць дарожны ўказальнік “Слабада 6 км” -- гэта ўжо ў Докшыцкім раёне. Увогуле ж слабада -- гэта рамесніцкае прадмесце вялікага населенага пункта. У выпадку з нашымі слабодамі -- гэта прыдаткі Гарадчэвічаў і Свяды. Гарадчэвічы існаваць засталіся, а вось вялікую вёску Свяда на мяжы 70-х -- 80-х гадоў мінулага стагоддзя праглынула малая Слабада. Свядскія лясніцтва, сярэдняя школа, сельсавет раптам сталі называцца Слабадскімі. З якіх меркаванняў быў учынены такі вандалізм над старажытнай вёскай Свяда і хто яго ініцыятар устанавіць не ўдаецца. Але развага не пра гэты вельмі важны факт у гісторыі знікнення вялікага населенага пункта, а пра кур’ёзны выпадак з жыцця менавіта старой Слабады.

Слабаду з двух бакоў атачаюць прыгожыя лясы. Старадаўні Барысаўскі бальшак, а цяперашняя дарога “Чарнаручча -- Красналукі” праходзяць паўз яе. Ззаду за аўтобусным прыпынкам пачынаецца узгорысты бор, а насупраць яго стаіць змрочны мур. Здаўна ў ім месціўся малакапрыёмны пункт, у які звозілі малако з калгасаў “Пражэктар” і “Радзіма”. Перад адпраўкай на малочнакансервавы камбінат тут бітоны з ім ахалоджваліся ў басейне з вадой, якую рабілі халоднай ільдзіны, зімой напілаваныя на возеры Оч (у народзе -- Аношкаўскае).[...]

Вандроўныя нататкі старога валацугі

Скрозь вёску Гадзіўля цячэ канава. Уласнай назвы не мае. Яе так і называюць -- Канава. Мае відавочнае штучнае паходжанне, бо роўная, бы страла, і павароты робіць пад вострым вуглом. Прызначана спускаць балотную ваду з-пад урочышча Жэнькаў Лагер у раку Эсу. Калі яе капалі -- невядома, але за шмат дзесяцігоддзяў да павальнай меліярацыі 60-х -- 70-х гадоў. Хутчэй за ўсё да стварэння Канавы прыклаў рукі пан яшчэ ў дарэвалюцыйныя часіны.

Цяпер Канава зарасла травой і кустоўем, а раней дзеці па ёй на каньках каталіся, перад мастком на гадзіўлянскай вуліцы хакейную пляцоўку і калаўрот рабілі, на вуду з мастка вудзілі падкаменцаў, а ў засуху кашолкамі з бучкоў выцягвалі шчупакоў, якія заходзілі з Эсы.

Аднойчы ў марозны дзень прыехаў я ў Гадзіўлю, дзе жылі мае маці і брат Васька. Выпрасілі з ім у маці бутэльку самагону і, як сапраўдныя краязнаўцы, падаліся яго выпіваць на прыроду. Прыстанішчам выбралі вусце Канавы. Гэта кіламетры з паўтара ад хаты. Снегу было мала -- толькі-толькі зямлю захінаў, а вось мароз быў дык градусаў пад 20.[...]

Зімой 1963 - 1964 гадоў я хадзіў у пяты клас Эсенскай васьмігодкі. Дабірацца з Верабак у Чарнаручча, дзе знаходзілася навучальная ўстанова, даводзілася праз некалькі маладых соснікаў. Снегу тады было шмат, зайцоў - яшчэ болей. У прагалах паміж шэрагамі маладых соснаў яны такія сцежкі вытаўклі, што па іх можна было хадзіць, нібы па асфальце.

Старэйшы за мяне на тры гады Коля Тухто спрытна лавіў зайцоў сілком. Вырабляў іх з тонкага сталёвага дроту і прымацоўваў да сосен на заячых сцежках з такім разлікам, каб заяц трапляў галавой прама ў зашмаргу. Драціна зашморгвалася, жывёла ў агоніі білася аб снег, пакуль канчаткова не задушвала сябе. На свае вочы бачыў, як Коля ставіў сілкі і вымаў з іх зайцоў.[...]

Вандроўныя нататкі старога валацугі

Аб гэтым возеры даведаўся толькі ў першы год трэцяга тысячагоддзя. Тады яго паказаў лепяльчанін Васіль Карніловіч. Павёў ён мяне на перакрыжаванне дарог Мінск -- Віцебск і Лепель -- Заслонава паказваць прыкладнае месца расстрэлу людзей немцамі ў час апошняй вайны. Злезлі з шашы перад перакрыжаваннем і тэрыторыяй аўтапарка ў быццам бы непраходны хмызняк і апынуліся ў звычайным балоце з мохавымі купінамі, зараснікамі багуну, цыбатымі кустамі галубоняў, чэзлымі хваінамі. Нечакана паміж прасвету між дрэвамі густа засінела плямка вады. Яна аказалася невялічкім лясным азярцом прамавугольнай формы з хісткімі, агорнутымі мохам берагамі. Пад такімі звычайна знаходзіцца падземны працяг вадаёма. Мароз пакуль не паспеў умацаваць мохавы пласт, і ён пагрозліва хістаўся пад нагамі. Хацеў падысці бліжэй да вады, аднак Васіль Антонавіч папярэдзіў, што магу праваліцца ў бездань. Ён жа паведаміў, што ў возеры водзяцца карасі, якіх летам прыходзяць вудзіць рыбаловы. Бачныя пракладзеныя імі ледзь прыкметныя сцежкі.

Карніловіч паведаміў, што навакольнае балота называецца Сінім з-за багацця сініх галубоняў, якіх беларусы называюць буякамі і дурніцамі, бо ягады буйныя, а пры збіранні пах іхняга заўсёднага спадарожніка багуну дурманіць галаву. Васілю ў маленстве, якое прыпала на ваеннае ліхалецце, часта даводзілася ўлетку збіраць тут ягады.

Пасля мне некалькі разоў даводзілася зазіраць на Сіняе возера (гэта я яго так ахрысціў, бо ўласнай назвы вадаём не мае з-за сваёй мізэрнасці). У 2005 годзе наведаў лясное возера, каб сфатаграфаваць яго і паводле фотаздымка напісаць карціну. Апоўначы сустракаў на малазаснежаным беразе Сіняга новы 2008 год. Апошні раз хадзіў туды на рыбу 27 чэрвеня 2010 года. Выбраў месца з боку аўтапарка. Прымітыўная лаўка, пушкі ад чарвякоў, пакеты з-пад падкормкі сведчылі, што сюды часта наведваліся рыбаловы. Я ж цудоўным сонечным днём з тэмпературай паветра ў засені +21 градус прасядзеў над нерухомым паплаўком з 15 гадзін 45 хвілін да 16 гадзін 15 хвілін і з пустымі рукамі пакрочыў дахаты.

[...]

Путевые заметки старого бродяги

Озеро Черцы ютится возле Оршанского шоссе в 10 километрах от Лепеля. Отсюда и начинаю обход его по периметру длиной один километр 750 метров. Осенний промозглый день согревает позднее солнышко. Оно разве что только немного приподнимает настрой, заполняя унылые окрестности желтоватой окраской. Практически из любого места можно видеть весь водоем с несколькими заливами, берега которого заболочены и покрыты кустарником. Никакого леса и близко нет, хотя «Энцыклапедыя прыроды Беларусі» утверждает, что озеро на 13 процентов находится под лесом. Только поля, выгоны, уже упомянутые болотца и гора с деревней Черцы на вершине видятся на берегах. Разве мелиорация уничтожила прежний лес?

Попробуем в остальном верить «Энцыклапедыі”. Длина водоёма 720 метров, наибольшая ширина -- 260 метров. Водосбор средневозвышенный, сложенный из суглинков и супесей.

С лепельской стороны удобный подход к озеру небольшой: только залезть, чтобы искупаться. В других местах из воды торчит тростник. Далее от дороги с холмистого поля в приозерное болотце сбрасывают небольшие потоки два канала. За болотом поросший травой берег возвышается, водная поверхность исчезает, перед самой водой растет довольно толстая ольха. Местность удобная для отдыха.[...]

ПУТЕВЫЕ ЗАМЕТКИ РЫБОЛОВА-НЕУДАЧНИКА

- Неправда, озеро наше рыбное, только надо уметь удить, - заверил житель деревни Черцы Александр Кравцов на мое замечание, что озеро Черцы безрыбные.

Я прав усомниться, так как однажды приехал на водоем летом, и при очередном забросе удочки верхнее колено удилища полетело в воду (рассохлось), и ветер погнал его к противоположному берегу. Приехал зимой, однако клева так и не дождался. Но с Александром не спорил, поскольку считаю себя неумелым "пучиным" рыболовом (от слова "пука" - так у нас пренебрежительно называют ерша). И вот что я услышал об озере Черцы от истинного рыболова.

Рыба в Черцах водилось всегда. Есть и сейчас. Кто знает ее привычки и не ленится, всегда бывает с уловом. Можно забрасывать летнюю удочку с берега, можно с лодки, можно применять донку, можно приспособиться на льду - всегда кто-то попадется. Хороший лещ на крючке - обычное явление.

Так, не могло такого быть, чтобы везде рыбы стало меньше, а в Черцах она сохранилась. Обеднели рыбные богатства и там. Повлияла на то труба под Оршанкой, сквозь которую речка Глинница перебрасывает воду из Черцев в озеро Городинецкое и далее в Улу. Дорожники так положили трубопереезд, что поток сваливается с него на выходе, образуя водопад. Во время половодья рыба заходит в Глинницу, а назад дорога ей отрезана. Вот и бродят рыбы по заполненной половодьем пойме, а потом сплавляются в Городинецкое и Улу. Черцы беднеют.

[...]

Полесские приключения старого бродяги

Набродился по Полесью Украинском, наконтактировался с тамошней нечистью Багником, Болотником, Лешим, Водяным, побывал в городе-призраке Народичы. А как чудовища существуют на Полесье Белорусском?

Изучил карту. Внимание привлекло красивое одинаковое название реки и деревни - Цна. На Цну!

15 января 2012 года с райцентра Дубровица Ровненской области Украины на дизеле переехал на станцию Горынь Столинского района Брестской области, оттуда - до райцентра Лунинец. С вокзала в Цну нанял такси за 50 тысяч бульбонов (5,9 доллара). Деревня большая по витебским меркам - несколько сотен человек живет, растянулась километров на пять вдоль реки.

Сразу направился к реке. Она разрезает дорогу Цна - Дребск за полкилометра от одноименной деревни.

[...]

Полесские приключения старого бродяги

Все видели видеохронику опустевшего города-призрака Припяць после взрыва на Чернобыльской АЭС. Примерно такую картину представляет и городской посёлок Народичи Житомирской области. Разница только в том, что Припять попала в 30-километровую (первую) зону отселения, а в Народичах объявили добровольное отселение, и 2,5 тысячи человек остались жить в родном городке, несмотря на то, что даже уличный асфальт излучает радиацию -- до печальноизвестной АЭС 80 километров.

Несколько месяцев назад пытался прорваться в 30-километровую зону отселения через послечернобыльский город Славутич -- анклав Киевской области на территории Черниговской. Не удалось. Поэтому решил побывать во второй зоне отселения.

Автобусы в райцентр Народичи ходят даже из Житомира. Приехал туда из соседнего города Овруч. Автостанция превращена в частный промтоварный магазин. Билеты продают водители.

Напротив пристанционного майдану -- первая выселенная пятиэтажка. Далее руины двухэтажной школы. Попробовал зайти внутрь её. По лестнице добрался только до площадки второго этажа -- междуэтажное перекрытие обвалилось. Вокруг засохший бурьян -- в человеческий рост.[...]

Полесские приключения старого бродяги

По вероисповеданию считаю себя язычником. И не только считаю -- ежемесячно хожу поклоняться камню-следовику, на шее всегда ношу камень-оберег. Однажды в интернете вышел на сайт Полесского природного заповедника в Овручском районе Житомирской области Украины. Прочитал, что там почитаются языческие святыни. В Овруч!

Такси с Овручского вокзала до муниципальной гостиницы трясли, бросали во все стороны ледяные горбы -- в городе с 17-тысячным населением улицы от снега не чистятся, солью не посыпаются. Наши зимние проблемы жителям украинских райцентров показались бы в радость.

Рано радовался низким расценкам в отеле «Овруч» -- 58 гривен (7,2 доллара) за одноместный номер. В комнате температура была +11 градусов. Спал в зимней куртке, спортивных брюках и носках. Утром спросил у администраторши:

-- Почему так холодно? Радиаторы же тёплые. Может окна такие?

-- Государство такое! -- коротко и понятно ответила женщина.[...]

Полесские приключения старого бродяги

В Черемском заповеднике на Волыни я убедился в чёрной деятельности Багника, контактировал с Болотником. Однако это далеко не вся языческая нечисть. Не удалось там выйти на Водяного, Лешего. Охотиться на них направляюсь в Ровненский природный заповедник.

Необходимую информацию о деятельности этого природоохранного учреждения вытянул из интернета. Общая площадь 42289 га делится на четыре отдельных участка, которые не имеют общих границ и находятся в Сарненском, Владимирецком, Дубровицком и Рокитновском районах. Лесов и болот поровну. Основная растительность: сосна, береза, дуб, граб, черная ольха.

Нашел в интернете и телефон заповедника. Поэтому позвонил директору Василию Бачуку еще из Маневичей, где находится контора Черемского заповедника. Представился белорусским журналистом, который охотится за языческой нечистью. Руководитель понял меня сразу и сказал позвонить, как только приеду в Сарны. Прямо на вокзал пришлёт машину.

На вокзале в Сарнах случайно нашелся попутчик -- в Ровненский заповедник по служебным делам ехал заместитель директора по науке Полесского филиала Украинского научно-исследовательского института лесного хозяйства и лесомелиорации Национальной академии наук Украины Александр Орлов. За дорогу в три километра до конторы заповедника мы успели найти общий язык.[...]

Полесские приключения старого бродяги

Поиски отношений с мифическими бесами - мое хобби. На этот раз как раз на Рождество отправился искать их на Полесье. Маршрут пробил по интернету. Начать решил с Черемского природного заповедника Волынской области Украины.

Первую ночь перекантовался в зале ожидания Брестского вокзала, другую - в комнатах отдыха Ковельского вокзала, где за место в двухместном номере заплатил 55 гривен (6,8 доллара). Утром был уже в райцентре Маневичи, где находится контора Черемского заповедника.

Исполняющий обязанности директора заповедника Виктор Романюк встретил гостеприимно. Конечно, поинтересовался целью моего визита в природоохранное учреждение. Сначала не понял мое стремление встретиться с бесами. После объяснения, что хочу ознакомиться с их природоохранной деятельностью и вообще природой Маневиччины, затем на фоне мистических поисков Багника, Болотника, лесовика, водяного описать свои исследования и поместить их в интернет, дал согласие.[...]

Вандроўныя нататкі старога валацугі

Даўно хацеў апісаць гэты цікавы аб’ект прыроды. Аднак адносіў яго да запасных. І толькі выпадак прымусіў зрабіць гэта неадкладна.

Студзеньскім днём, наэлектрызаваным сяміградусным марозам, падаўся абследаваць возера Сасноўскае. Ну як не зазірнуць на Глінскае, калі іх падзяляюць нейкіх паўкіламетра з дарогай Лепель -- Вялікі Поўсвіж і вясковымі могілкамі?

Назва вадаёма тлумачыцца лёгка -- глінянай глебы шмат наўкола. Яго некаторыя абарыгены так і назваюць - Гліннае. На карце ж ХІХ стагоддзя назва ўсяго толькі сугучная -- Глінскае. Гэта ўжо больш змахвае на паходжанне ад прозвішча нейкіх Глінскіх. Аднак большасць мясцовага насельніцтва называюць возера Топкім, што цалкам адпавядае яго характару.

На Глінным-Глінскім-Топкім бываў часта без уліку таго, што праязджаў паўз яго транзітам сотні разоў. Апошні раз наведаўся на возера летась адным з сакавіцкіх выхадных. Тады сонечнай раніцай слупок тэрмометра апусціўся да 10 градусаў марозу. Паступова ён поўз уверх і ўпёрся ў два градусы ўжо цяпла. Гэта ў засені. А на сонцы ў зацішку спіна пацела. Немагчыма было ўсядзець у кватэры такім “сонцапёкам”. Вырашаю першы і апошні раз за сезон з’ездзіць на зімовую рыбалку.[...]

Вандроўныя нататкі старога валацугі

Ёсць азёры вялікія і сярэднія, вядомыя шырокаму колу насельніцтва ці рыбаловаў-аматараў. Ёсць і зусім мізэрныя вадаёмы, пра існаванне якіх ведаюць толькі жыхары навакольных населеных пунктаў. Схаваліся такія ў лясной глухмені ці балотным драбналессі. Бедныя на рыбныя запасы, радуюць яны рэдкіх падарожнікаў сваімі нерушнасцю і маляўнічасцю. Падобныя азерцы так і называюцца ляснымі або балотнымі. Аднак ёсць і іншыя, размешчаныя выключна сярод палявой прасторы. Толькі чамусьці палявымі іх не клічуць. Пра адзін з такіх вадаёмаў і вяду гутарку.

Сярэдзіна зімы крыху азмрочвае настрой апошняй завеяй. Дні са тры мяло, нагнала сумёты. Сяміградусны мароз не дае асфальту цалкам вызваліцца ад наледзі і снегавой кашы. Таму ехаць па ім на двухколавым “Драконе” небяспечна і страшна. Два кіламетры ад горада да вялікапоўсвіжскіх могілак пераадолеў з цяжкасцю. За імі лагчыну сярод узвышаных палёў заняло парослае чаротавым лесам балота. У ім хаваецца возера Сасноўскае. Але як да яго трапіць?[...]

Вандроўныя нататкі старога валацугі

Кожны, хто едзе шашой на Мінск, праз кіламетр за Рудняй, справа ад дарогі, заўважае блакітны ўскраек ляснога возера. Большая частка воднай роўнядзі хаваецца за ўзвышаным уздоўжазёрным борам. На падрабязнай карце-кіламетроўцы выразна пазначана яго назва -- Плоч. Аднак большасць лепельцаў карту тую не бачылі і называюць возера прыдуманай самімі назвай -- Блакітнае. Так нават у афіцыйных дакументах раённага маштабу пазначаюць.

У бок Рудні схавалася ў баравой цясніне меншае Акунёва, а насупраць самой вёскі па цэнтры балота прытулілася круглае Вужачае. Наведаць Плоч выпала ў сярэдзіне зімы.

Па белым лапіку сярод сосен спрактыкаванае вока яшчэ з шашы вызначае -- ледзяны панцыр вадаёма захінуў тонкі снегавы абрус. З мінскага боку паўз возера бяжыць трохкіламетровая лясная дарога да ракі Бярэшча, даступная толькі веласіпеду ды конскай павозцы.[...]

Пасля нататак “Новы год з Балотнікам” атрымаў шмат зваротаў з пытаннем, што гэта за пачвара. Адказваю:

Паводле энцыклапедычнага слоўніка “Беларуская міфалогія” Балотнік – самы пачварны з усіх нячысцікаў, якія жывуць у балоце. Гэта страшэнны таўстун, сляпы, увесь у тоўстым пласце гразі, да якой наліпла багавінне, мохавыя валокны, смаўжы, жукі…

[...]

Адразу за адгалінаваннем ад шашы Мінск -- Віцебск заасфальтаванай дарогі на Вялікі Поўсвіж управа адыходзіць яшчэ адна дарога. Яна менш прыкметная, практычна не выкарыстоўваецца і называецца Старой дарогай на аэрадром. Снег толькі-толькі пацягвае наваколле тонкім белым абрусам, таму ісці па ім лёгка. Перашкаджае моцны вецер, які пры пяціградусным марозе працінае адзенне, коле твар. Нягледзячы на гэта, яркае зімовае сонца сваім халодным ззяннем надае настрою.

Дзесяткі разоў даводзілася бываць на месцы былога пасажырскага аэрапорта, які цяпер з’яўляецца ўсяго толькі ўрочышчам з назвай Аэрадром. Аднак, абставіны, якія туды прыводзілі, не заклікалі цікавіцца наваколлем і гісторыяй месца. Таму над гэтымі акалічнасцямі практычна не задумваўся. На гэты раз падаўся на аэрадром спецыяльна, каб напісаць аб ім.

 Гэтая дарога не пракладвалася спецыяльна ў тагачасны аэрапорт. Служыла яна ўсяго толькі аб’ездам на час будаўніцтва пуцеправоду на шашы, які здаўна называюць Гарбатым мостам. Аднак аб’езд той капітальны, мошчаны плоскімі абчэсанымі камянямі, як і ўся дарога Мінск -- Віцебск у той час. За непатрэбнасцю некалькі гадоў таму назад яны былі выкарыстаны на будаўніцтва гарадскіх кветнікаў.

 [...]

Ніводзін Новы год не праводжу дома, каб кожны захаваць у памяці да скону жыцця. Куды кінуцца на гэты раз? Цмока я ўжо знайшоў напярэдадні галоўнага свята года ў Вялікіх Плотках. А ці не падацца мне на спатканне з Балотнікам? Яны ёсць у кожным балоце, як Вадзянік у кожным вадаёме.

Балотнік, самы пачварны з усіх нячысцікаў. Ён уяўляўся страшэнным таўстуном, зусім без вачэй, увесь у тоўстым пласце гразі, да якой наліпла ў беспарадку багавінне, смаўжы і іншая вадзяная жамяра. Прыгожымі вобразамі і гукамі яны заманьваюць ахвяру, якую пад зваблівай раслінаю чакае дрыгва. Калі ахвяра, блытаючыся ў каранях і ствалах лазняку, пачынае тануць, нячысцік хапае яе за ногі і паволі, але ўчэпіста цягне да сябе…

Энцыклапедычны слоўнік “Беларуская міфалогія”.

Незадоўга да навагодняй апоўначы загрузіў рукзак хатнімі дрывамі, сваю заўсёдную сяброўку Аглафіру -- палаткай, іншым валацужным рыштункам ды закускай, і рушылі мы ў прыгараднае балота. Блізкае -- ад майго трохпавярховіка роўна кіламетр. Блізкасць горада Балотніка не палохае -- не было б там яго, не было б і балота.

Загадзя абследаваў маршрут. Ад старой даваеннай дарогі на аэрадром, што будавалася ў абход Гарбатага моста, пакуль ён узводзіўся, на пляцоўку для складавання жвіру адгаліноўваецца кароткая насыпная жвіроўка. Яе з абодвух бакоў атачае непрасыхальнае балота, а дакладней -- жвіроўка яго разрэзала. На бакавінах праезнай часткі растуць тры сасны -- навагоднімі ёлкамі паслужаць.[...]

Навагоднія нататкі старога валацугі

За Забаеннем цвёрдая жвіроўка ля вясковых могілак рэзка пераходзіць у пясчаную прасёлачную дарогу, якая крута скочваецца ў эсенскую пойму, прабягае па дзірване, ускараскваецца на высокі берагавы ўзлесак, заглыбляецца ў лес, праз некалькі соцень метраў віхляння ў бакі нырае ў глыбокі роў і тут жа выскоквае на супрацьлеглы яго край. Па дне яміны іскрыста бруіцца вузкая ручаіна. Гэта і ёсць ручай, аб якім распавядала старэйшына Забаення Тамара Мірановіч.

Пітной вады і цяпер недастаткова ў Забаенні. Раней жа студняў у вёсцы ўвогуле не было. Ваду бралі з трох крыніц. Адна знаходзілася ў кірунку Мінскай шашы, другая нараджалася ў ваколіцах фермы, трэцяя хавалася пад Сівым каменем у лясным масіве. Апошняя і зацікавіла тым, што да гэтага часу ў спякотны дзень наталяе смагу шматлікім грыбнікам і ягаднікам не толькі з Забаення, але і з Лепеля, паколькі шмат гараджан любяць збіраць дарункі прыроды ў Забаенскім лесе і ў Бары за Эсай.[...]

Бальшак. Вялікая (у адрозненне ад прасёлачнай) дарога; шлях.

Тракт. Шырокая праезджая дарога.

“Тлумачальны слоўнік беларускай мовы”.

Барысаўскі тракт – адна з галоўных вуліц горада. Наўрад ці задумваецца хто цяпер аб гісторыі гэтай назвы. А яна хаваецца ў сівой даўніне.

Мінскую шашу пабудавалі перад апошняй вайной. Да таго ніякай сувязі з сённяшняй сталіцай не было – не пускалі багністыя, цяпер запаведныя, балоты ды топкія рэкі Бузянка з Бярэзінай. З поўднем Расійскай імперыі Лепель звязвала адзіная дарога – Барысаўскі бальшак. Яшчэ ён называўся трактам. І пачынаўся Барысаўскі тракт з цяперашняй аднайменнай вуліцы. Яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў таму назад яе маставая ўяўляла старадаўнюю брукаванку, якая навечна схавалася пад пластам асфальту. Што ж уяўляў сабой Барысаўскі бальшак? Калі ласка, у падарожжа па ім.

[...]

Апошнім часам атрымліваю шмат зваротаў з просьбай растлумачыць, хто такі Цмок. Задавальняю просьбу. Інфармацыю падаю паводле энцыклапедычнага слоўніка “Беларуская міфалогія” і аповядаў відавочцаў, якія сцвярджаюць, што непасрэдна сустракаліся з пачварай.

Энцыклапедычны слоўнік завярае, што Цмок, Смок, Чмок – гэта Змей, персанаж беларускай міфалогіі. Вылучаецца агромністымі памерамі, прычым, як удоўжкі, так і ўшыркі, памерамі ён з добры будынак. З-за сваіх вялізных габарытаў Цмок ад прыроды лянівы і маларухавы. Самотнік, жыве і дзейнічае сам па сабе, на заклік чалавека або якога нячысціка дапамагчы можа адгукнуцца з вялікай неахвотай. Можа быць як аднагаловым, так і мець іх да 12. Зубы, як нарогі; кіпцюры, як сярпы; крылы, як палашы. У адрозненне ад іншых нячысцікаў, Цмок – чысцёха, ходзіць у лазню, мыецца штодня. Жыве ў балоце, а найчасцей – у возеры. Ідэальная амфібія: можа перасоўвацца ў вадзе, па зямлі, паветры.[...]

Размаху вандалізму на вузкім перашыйку паміж азёрамі Глыбочыца і Бораўна (Баравенка) не ведаў бы, каб сын Алег, гісторык, не папрасіў паказаць яму курганы-валатоўкі для апісання і фатаграфавання. Выбраў самыя блізкія захаванні далёкіх прашчураў нашых -- нейкіх чатыры кіламетры ад Лепеля.

З даведачнай літаратуры ведаў, што курганы між двух азёраў адносяцца да захаванняў пазнейшых часін паганства. У такіх курганах добра захаваліся косці і прадметы, якія ўжываў нябожчык пры жыцці.[...]

Рэпартаж рыбалова-няўмекі

Нават нейкая напружанасць адчувалася ў грамадстве. Людзі сноўдаліся ўзвінчаныя, нервовыя, невясёлыя. Зіма пачалася, а марозам і не пахне. Дождж сячэ. Калі ж, нарэшце, зашчыпле вушы ды нос? Калі паўночны пасланец -- мароз -- замосціць дрыготкую роўнядзь халодных азёраў?

І дачакаліся. У аўторак слупкі тэрмометраў спаўзлі на нулявую адзнаку. У пятніцу яны перасеклі лічбу 7. А ў суботу абставіны закінулі мяне ў Менск. Ну ўжо ў нядзелю абавязкова траплю на возера! Адвяду душу. Праўда, матылямі не запасся. Ды няхай сабе. Паспрабую на блешню.

…Мінус два. Шасцікіламетровы шлях д Лепеля да возера Вокзіна пераадолены на роварах за лічаныя хвіліны. Пахмурнае, “наэлектрызаванае” лёгкім марозам паветра быццам падганяла, надавала моцы мышцам.

Шыбуем на роварах прама па возеры да супрацьлеглага паўночнага берага, дзе сабраліся дзесяткі два рыбаловаў. Праваліцца не баімся -- там-сям лёгкія шнуроўкі слядоў перасякаюць вадаём. Асобна ад усіх, ля берага, вудзіць знаёмы мужык Мішка.

[...]

У першай палове тыдня дзень у дзень ліў дождж. Рыбаловы месца сабе не знаходзілі, адзін у другога пыталі: калі ж грымне мароз? І мароз пачуў. Праўда, не грымнуў, а даў ведаць аб сабе, апусціўшы спіртовы слупок тэрмометра спачатку да аднаго, а потым -- да мінус сямі градусаў. І ўсё ж -- дасягненне!

З сынам Валерыкам асцярожна галалёдам круцім педалі ровараў. Кіруемся на загараднае возера Нюля, што бокам прыціснулася да ракі Ула. Патрапіць на яго бліжняю дарогаю можна толькі па лёдзе возера Бораўна, па мясцоваму -- Баравенскага.

Першы снег з лёду дождж змыў. Гладкі ды празрысты, бы шкло, азёрны зімовы покрыў ехаць па сабе не дазваляе. Коўзка. Коцім ровары ўздоўж берага. Але што гэта? Рыба шукае ад нас у глыбіню. Прыгледзеліся. Чорныя спіны шыюцца паміж пяском ды лёдам, ж на бок кладуцца. І толькі заўважыўшы нас, стрымгалоў кідаюцца ва ўсе бакі. Некаторыя засядаюць у пяску, прыціснутыя ледзяною тоўшчаю, і доўга выбіраюцца на вольную ваду.

Скіроўваю Валерыка дахаты па сякеру, а сам свідрую дзіркі ды закідваю вуду. Матыль апетытны -- хоць сам еш. Аднак рыба такую прынаду нават не кранае. Спрабую тузаць блешню. Вынік нулявы.[...]

Пры наведванні іншых райцэнтраў, заўсёды аглядаю мясцовыя дэндрапаркі, калі такія ёсць. Быў у беднаватым шумілінскім, дагледжаным лёзненскім, непараўнальным глыбоцкім, які па памерах калекцыі дрэўных насаджэнняў саступае толькі сталічнаму батанічнаму саду. Нарэшце вырашыў прайсціся і па лепельскаму дэндрапарку, аб якім пісаў неаднойчы са слоў адказных работнікаў лясгаса.

З вядомых мне дэндрапаркаў лепельскі выглядае самым бяднейшым.

Прычына крыецца ў тым, што пачатак яго стварэння прыпаў на эканамічны развал канца мінулага стагоддзя. Распрацоўкі праектантаў і захады заснавальнікаў сталі неажыццявімыя з-за разрыву эканамічных сувязяў паміж краінамі і збядненнем бюджэту лесагаспадарчай службы. Складана лясгасаўцам набыць саджанцы, скажам, у Амерыцы ці Афрыцы. І ўсё ж паглядзець у дэндрапарку ёсць што. Расце больш за тысячу рэдкіх дрэў і кустоў. Колькасць іх відаў перавальвае за паўсотні.

Месціцца амаль сямігектарны дэндрапарк паміж Мінскай шашой і пасёлкам цагельні. З боку выезду ад былога шпіталю яго ўскраек займае прыродны ельнік, які дапаўняе інтэр’ер парку. Вароты за ўказальнай шыльдай на замку.

Растуць дрэўцы дзе алеямі, дзе парамі, дзе паштучна. Наўрад ці садзілі іх па адным. Хутчэй за ўсё саджанцы не прыжыліся ці знішчаны браканьерамі.[...]